رونوشت

ادوارد سعید، متفکر و منتقد ادبی بزرگ فلسطینی، در کتاب “نمایش روشنفکران” به میل به “وضعیت تبعیدی” اشاره میکند که بخش رادیکال آکادمیای آمریکا (به عنوان یک مثال بارز از وصعیت تبعید روشنفکرانه) به جدا بودن از کانتکست تحولات جامعه نشان میدهد. “تبعید” درحقیقت نوعی گوشه گیری اجتماعی و فرار از وضعیت اسف بار جامعه است. این وضعیت در مورد جامعه آمریکا به نیکی و روشنی احساس میشود. روشنفکران این کشور در مقابل تحولات جامعه تاحد زیادی ناتوان به نظر میرسند و یا به دور از کانتکست تحولات جامعه به نوشتن کتابهایی با ادبیات دشوار و مخاطب فوق العاده خاص مشغولند و یا در بهترین و “حوزه عمومی”ترین حالت مانند نوام چامسکی به صدای مخالفی تبدیل شده اند که جامعه آمریکا تقریبا خیلی وقت است به نشنیدن یا وانمود کردن به نشنیدنش عادت کرده است. وضعیت گروه اول خیلی بیشتر به “تبعید روشنفکرانه” در مفهومی که سعید در کتابش ارائه داده است نزدیکتر به نظر میرسد، هرچند وضعیت روشنفکران “حوزه عمومی” چون چامسکی و خود سعید نیز چندان غیر”تبعیدی” نیست.

درمقابل این وضعیت “تبعید” که یک واکنش روشنفکرانه است به ناامیدی حاصل از وضعیت به زعم بسیاری اسف بار اجتماعی آمریکا، روشنفکران گاه ممکن است رو به واکنشی متفاوت بیاورند که من اسمش را میگذارم وضعیت “غربت.” وضعیت “جامعه روشنفکری” ایران به نظر من نمونه عالی برای فهم وضعیت “غربت” روشنفکرانه است. برخلاف جامعه روشنفکری آمریکا، “جامعه روشنفکری” ایران از جامعه خود فرار نکرده است. برعکس، بسیاری از وابستگان به این جامعه، حضور فعالی دارند در عرصه های سیاسی که به طور مستقیم با مردم در ارتباط است. نمونه بارزش انتخابات است. هرسال بحث های انتخاباتی شدیدی در میان “جامعه روشنفکری” ایران در مورد استراتژی مناسب انتخاباتی شکل میگیرد.  این وضعیت به هیچ وجه مناسب تعریف سعید از روشنفکر “تبعیدی” نیست. واکنش روشنفکری ایرانی به مشکلات جامعه اش فرار عزلات گشایانه از آنها نیست بلکه “تقلیل سیاسی” این مشکلات است.

“روشنفکر” ایرانی مشکلات جامعه را از لنز سیاسی می بینید. مشکل زنان ایرانی  قوانین نابرابر است. مشکل ایران احمدی نژاد است. مشکل اصلاحات کروبی و پیش از او خاتمی است. مشکل جنبش دانشجویی بسیج است.مشکل جامعه ایرانی عدم وجود حکومتی دمکراتیک است. راه حل مشکل هم حمایت از جناح اصلاح طلب است. هدف هم حذف احمدی نژاد و مثلا نظارت استصوابی است.   این را اکبر گنجی که خودش هم کم دچار به مشکلی که اشاره میکند نیست در کتاب “راه به دمکراسی”اش “اصالت سیاست” نام گذاشته و من بیشتر مایلم “تقلیل گرایی سیاسی” بخوانمش.”تقلیل گرایی سیاسی” “روشنفکر” ایرانی را از ابعاد اجتماعی و فرهنگی مشکلات جامعه غافل کرده و نهایتا “روشنفکر” را از مقام روشنفکری رسانده است به درجه یک “فعال سیاسی.” اینجاست که “روشنفکر” از “خود”اش  یعنی روشنفکر بودنش هجرت میکند و دچار وضعیت  “غربت” میشود. این وضعیت که تا حد زیادی حاصل فقر فکری و فرهنگی “روشنفکری” ایرانی است را میشود به خوبی در آثار “روشنفکران” دوم خردادی و “لیبرالهای” ایرانی به خصوص دید.